Kal Gaxan. Esasi rituelande gore rezbiyayéna muhimeri , zerré orf u edetande gereke en peymiyé de bo, labelé (feqet) Asma Gaxani zerreyé xeylé serrande ameyo vindbiyayi u te ba (piya) teknolojik raverşiyayişi ra reyéna ameyo xo vir ra u firazkerdene, ewro no hal veciyo werté.

Sebebé neyo en girs (gird), sevetané hal waziyeté ke ameyé şari serdé u dewande weşiyé ramitene némenda ayera Gaxan ki nébeno; çıke dewi ju (yew) fenomeni bi. Kal Gaxan ju versiyoné Noelbabayi yé Dersimiyo, heta Dinya de ki na mana de en rituele kano, heni fikirinime. Kal u Pir Gaxan Payizo Péyen yané serre de aşma péyene u en aşma kala, Dersimiji serre ke xelesiye u verva serra newiye firaz kené u néy ritueli avan kené.

Sevetané ney ritueli xortan ra ju kuno dilqé ju (yew) mordemi (merdim) ye kali, teva domaman piya şono çéyan (kéyan) tek bı tek, ‘ Gaxané şima Bimabarek bo’ vano, selam keno. Teba (teva) rivayet per u piya kayé Kal keki kaykene, yadigaran cene. Yadigari ca be ca yé Dersimi vurrine, na xetra (semed ra) barekerdişe (mehsul) dewan zaf tesirino, bilxesa mıntiqa Mazgerde heté yadigaran ra çeşit (béj) cayo ké zafo, oyo. Çıra araziye xo yo ramitené gumrayé. Cayé bini kaş u kuşe a semed ra ki çeşit şenik beno. Ju (yew) çimike amey potene yeno werdene ayera tepiya, çiye ke viş mend dewe de kamo ke ixtiyaciya xo esta inan ré beno vila.

Na aktifiyan de rayé de niyayéne yena takipkerdiş : Tayé cayan de léye Kal Gaxani de zu mordem kinc u kisvete ceniyan dano xora, beno cenika Kal Gaxani Fatike. Ju xorti ki Fatike muhafazakerdiş re riyye xo tenya siyaye (qer) ra boyax keno, beno Ereb. Figuré Fatik u Erebi her ca de çino, labelé (feqet, hama) né serrane peyan de Dersimde keyfkayi de na tema zaf raveri yena.Zeyi aşma (asmé) Gaxani de temayé de muhima, itya armanc çénéye ( kéne) ke çe ra kotve duri, inan re yadigarberdiş sevetane ked u emege inan re yeno manaya ju teşekur (sipas) u xo vir ra nékerdişo. Zeyiye de gore hal-durume çeyi yadigari améne diyayené. Né yadigari keso ke Gaxani bimbarek keno gore imkanané inan bi, ge-ge qumaş, ge-ge ju bıze yan ki zern... Zeyi, derheqé sosyaliyé de zaf muhimeriya; sevetané lajekan (lacekan, lazekan) çinebiyayéna rituela niyayéné, çénekan ra sencdayina zaf manidara.Şaré çeyi sera waxté na rojé de çiyo ke ameyo potené zaf manidar diyéne. Bi taybetiyé domanan re zaf muhim bi, çunke (çimke) noné (nan) şandi de né figuri diyayéne éy kerdéné wayire guc u quwete. Her roj werdéna niya rindeke néaméne potene, no weş poténe né rojané niyayende biyé. Huşke meyweyan ra, vame (badem),gozi, tuyi, ge-ge bastik yan zi zé (sey) orcik werdene muteberi amene sifreyi ser, qefeliyayena serewaxti amené éştene. Teba werdené ra insanan kince xo yé en rindeki na rojé de kerdene payi.

Şande werdene potene ( Zerfeti poténe) de zerreye zerfeti heté piyé çeyi ra bereket, qismey, qral...né hire figuri sembolkerdiş re dari tikkerde zerreyé zerfeti de.

Né figuri gore aşiretan u dewan vurriyéne yané sembole bini ki biyéne. Né semboli zerreyé werdene de améne wedardayine. Demé noni werdene de uşire kamci domani ke diye goreyé mana biyéne hisdar u keyfweş.Werdene potene sevetané heywanan ki zaf muhim(eri) biye; çıke seréwaxt şit’e, pirçe, haké heywanan ardena rojané de, der u dormeyira muhafazakerdiş u mahsulramitiş de serré de rehete derbaz bibi. Spas kerdene, sevetané serra parriya rindekeyé inan ré sade seba ewroyi cew ya ki genim poténe vilakerdéne u ju laki sera lazut axure ré berket biyaro ey derheqde améne dardékerdene. Winasé heqa her candari sirf sevétané a roje améne teslimkerdene. Henen ke ey awe, ey hardi, ey daré, merr u mişki bilumum heqa her candari amene qayitkerdene.Sevetané berketi ré henira awe ardéne, bhoseme giredayé şande enéyi, lazuto ke sevetané heywanan ameyo potene fecirde (sipedera) şiyéne heni, lazut eşténe heni ser. Heni ra awe gurete berdé çé u teba şare çeyeyi piya heywana çéyeyi ra xirabiyé, kederine, neweşiye duri vindero ayera lazut serpişknéne. Pero néy kari heté cenika çeyira améne viraştene. Na xatuna çéyi çixas qedr u qiymet do familya xo ju nişané améne qebulkerdene.Cem, ey ne rituelan u perȗpia ivadetkerdişi re merxela péyena. Roja Seşeme, Çarşeme u Phoncşeme hire roji rozé gureten ra tepiya, şewa phoncşemi giredayé éne heqiré şukur u ivadet kerdéne. Cem’an de teléwe amayiş, jubiyayine, piştdayine, heq-huquq persayiş, miradişke esté a rojé uja (uca, uza) ardéne weré , hebe omid u heskerdiş kewténe serra newiyé belké rayé de bine biyé heni fıkiriyéne...

http://www.sosmunzur.com/dersimde-kueltuer/news/gagan-bizimde-bir-inancimiz-var.html

26.12.2011